ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವೈಯಕ್ತಿಕ, ಒಳಗಿನ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ‘ಕ್ವಾಲಿಯಾ’ (Qualia) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ… । ಸಂಗ್ರಹ – ಅನುವಾದ : ಚಿದಂಬರ ನರೇಂದ್ರ

ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಜಾನ್ ಲಾಕ್ ಅವರು ಒಂದು ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಇದು ಸರಳವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಅರಿವಿನ ಮಿತಿಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ವಿಚಾರ.

ಇಬ್ಬರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರೋಗ್ಯವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಆಕಾಶದ ಕಡೆ ನೋಡಿ,

“ವಾವ್! ಆ ಸುಂದರವಾದ ನೀಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡು!”
ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ನೊಬ್ಬನೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ತಲೆಯಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
“ಹೌದು, ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣ!”
ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಜಾನ್ ಲಾಕ್ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ:

ಒಬ್ಬನಿಗೆ ‘ನೀಲಿ’ಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವುದು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ‘ಹಸಿರು’ಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾವು ಹೇಗೆ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು? ಇಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ‘ನೀಲಿ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಆ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ‘ನೀಲಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ.

ನಾವು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಈ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ನೀಲಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಬ್ಬರೂ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಬಣ್ಣದ ಅನುಭವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಒಬ್ಬನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ನೀಲಿ’ ಎಂದು ಅನುಭವವಾಗುವ ಬಣ್ಣ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಹಸಿರು’ಎಂದು ಅನುಭವವಾಗಬಹುದು. ಆದರೂ ಇಬ್ಬರೂ ಅದಕ್ಕೆ ‘ನೀಲಿ’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.
ಏಕೆಂದರೆ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅವರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಆ ಪದದ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಆಂತರಿಕ ಅನುಭವ ಮಾತ್ರ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು.

ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವೈಯಕ್ತಿಕ, ಒಳಗಿನ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ‘ಕ್ವಾಲಿಯಾ’ (Qualia) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ನೋವು ಅನುಭವಿಸುವುದು, ಸಿಹಿಯನ್ನು ಸವಿಯುವುದು, ಒಂದು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಳಗೆ ಅವು ಹೇಗೆ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವುದು ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೇ ನೇರವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಯೇ ಜಾನ್ ಲಾಕ್ ಅವರ ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಯೋಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತದೆ ; ‘ಇತರ ಮನಸ್ಸುಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ’ (Problem of Other Minds).

ನಾವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮದೇ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನಮ್ಮ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಪ್ರವೇಶ ನಮಗೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅವರು ಜಗತ್ತನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಯಾವುದೇ ನೇರ ಮಾರ್ಗ ನಮಗಿಲ್ಲ. ನಾವು ಎಷ್ಟೇ ಹತ್ತಿರದ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿರಲಿ, ಎಷ್ಟೇ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತಿಳಿದಿರಲಿ, ಅವರ ಅನುಭವವನ್ನು ನಾವು ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಊಹಿಸಬಹುದು. ನನ್ನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನನಗೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನಿಮಗೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ನಿಮ್ಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ನನ್ನ ಜೀವನದ ಅನುಭವದ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಅನುಭವದ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳಬಹುದು. ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು, ಒಂದೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು, ಒಂದೇ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಆದರೂ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಅನುಭವ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದ್ದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಬಹುಶಃ ಇದೇ ಮಾನವ ಅನುಭವದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಸಂಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ:

ನಾವು ಪರಸ್ಪರರ ಜೊತೆ ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಒಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ನಮ್ಮ ಬಳಿ ನಮ್ಮದೇ ಅನುಭವದ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.

ಅದು ನಾವೇ.

ಮತ್ತು ನಾನು ಜೀವನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೋ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀವು ಜೀವನವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೀರಿಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.