“ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ಹಳೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದುದು. ಬೇರೊಬ್ಬರ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿ ಬದುಕಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ” ಅನ್ನುತ್ತಾರೆ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಫಿಲಿಪ್ ಪೆಟಿಟ್ । ಸಂಗ್ರಹ – ಅನುವಾದ : ಚಿದಂಬರ ನರೇಂದ್ರ

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಗು, ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಏನೋ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಅಪರೂಪವಾಗಿಯೇ ನಿಮ್ಮ ಬಳಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ನಿಜವಾಗಿರಬಹುದು. ಯಾರೂ ಆ ಮಗುವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಉದ್ದದ ದಾರಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು, ಶೌಚಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಊಟ ಮಾಡಿರಬಹುದು, ತನ್ನನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ತಾನೂ ನಕ್ಕಿರಬಹುದು.

ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಫಿಲಿಪ್ ಪೆಟಿಟ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಅಭಾವ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ನಿಖರವಾದ ಉದಾಹರಣೆ. 2014ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ತಮ್ಮ Just Freedom ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಪೆಟಿಟ್ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ನಾವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಬಹಳ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅಂದರೆ, ಯಾರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ತಡೆಯದೆ ನಮ್ಮ ಪಾಡಿಗೆ ನಾವು ಇರುವುದೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕುರಿತಾದ ಹಳೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾದುದು. ಬೇರೊಬ್ಬರ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿ ಬದುಕಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ.

ಪೆಟಿಟ್ ಅವರು ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಅಥವಾ ಅಧಿಪತ್ಯ (Domination) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅವರು ಹೆನ್ರಿಕ್ ಇಬ್ಸನ್ ಅವರ A Doll’s House ನಾಟಕದ ನೋರಾಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಆಕೆಯ ಪತಿ ಆಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಕೆಯ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ, ಅವನು ಆಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬಲವಂತಪಡಿಸಲೇಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದೇ ಸಾಕು. ಆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನೇ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ನಿಮಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದಯಾಳುವಾದ ಯಜಮಾನನೂ ಕೊನೆಗೂ ಯಜಮಾನನೇ.

ಸ್ಯಾಮ್ ಎಂಬ ಹುಡುಗನನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಒಂದು ವಾರ ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಪೀಡಿಸುವ ಹುಡುಗ ಅವನನ್ನು ಏನೂ ಮಾಡದೆ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಆಗ ಎಲ್ಲರೂ, “ಸಮಸ್ಯೆ ಮುಗಿಯಿತು” ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಸ್ಯಾಮ್‌ನ ಇಡೀ ವಾರ ಆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಹುಡುಗನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಕಾರಿಡಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕು, ಯಾವ ಬೆಂಚಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ಅಪಾಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನೆಲ್ಲ ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಾರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಸಂಭವಿಸದೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೂ ಸ್ಯಾಮ್ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಇದೇ ಸಂಗತಿ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೊಬ್ಬರ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದಾಗ, ಅವರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಾವು ಬಾಗಬೇಕಾದಾಗ, ನಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪೆಟಿಟ್ ಅವರು ‘ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನೋಡುವ ಪರೀಕ್ಷೆ’ (Eyeball Test) ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ.
ಬೆದರಿಸುವ ಅಥವಾ ಪೀಡಿಸುವ ಘಟನೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಈ ಪರೀಕ್ಷೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಮಾನದಂಡವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಎಷ್ಟು ಘಟನೆಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಬೇರೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭಯ ಮತ್ತು ಆತಂಕವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತದೆ.

ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೆಂದರೆ, ಯಾರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ತಡೆಯದಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಬೇರೊಬ್ಬರ ಭಯದಲ್ಲಿ ಬದುಕದೆ, ಅವರ ಮನಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು.