John Locke ಅವರ ವಾದದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ (free) ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಇದು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ, ಆ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರದೇ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರಬೇಕು । ಸಂಗ್ರಹ – ಅನುವಾದ : ಚಿದಂಬರ ನರೇಂದ್ರ

ಮಲಗಿರುವ ನೀವು, ಒಂದು ಕತ್ತಲೆಯ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ. ಇನ್ನೂ ನಿದ್ರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಖುಶಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಹೊರಳಿ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುತ್ತೀರಿ.
ಇದು, ನಮ್ಮ ಊಹೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಆಯ್ಕೆ (free choice). ಈಗ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ: ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದೆ, ನೀವು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಬ್ಬ ಕಿಲಾಡಿ ಆ ಕೋಣೆಗೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬೀಗ ಹಾಕಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಹೊರಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದರೂ ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ನಿಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ನೀವು ಹೇಳುವಿರಾ? ಕೊನೆಗೆ ನೀವು ಬಯಸಿದ್ದುದನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ — ಮತ್ತೆ ಮಲಗಿದಿರಿ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಆಯ್ಕೆಯಿರಲಿಲ್ಲ; ನೀವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ.

ಈ “ಬೀಗ ಹಾಕಿದ ಕೋಣೆ” (locked room) ಎಂಬ ಉದಾಹರಣೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ John Locke ಮಂಡಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ (thought experiment). ಇದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಇಚ್ಛೆಯ (free will) ಕುರಿತಾದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಲಾಕ್ ಅವರ ವಾದವೇನೆಂದರೆ, ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆ ಯಾವಾಗ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ (voluntary) ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ, ನಾವು ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಷಯ ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ John Locke ಅವರ ವಾದದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ (free) ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಇದು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಕ್ರಿಯೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ, ಆ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರದೇ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಅಂದರೆ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಆಯ್ಕೆಯೂ ಲಭ್ಯವಾಗಿರಬೇಕು. ಬೇರೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕೇವಲ ಪಿಜ್ಜಾವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅದನ್ನು ತಿನ್ನದೇ ಇರುವ ಅವಕಾಶವೂ ನಮಗಿರಬೇಕು. ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಎಂದರೆ ನಾವು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ನಾವು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವ ಅಥವಾ ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಇದೇ ಲಾಕ್ ಅವರ ವಾದದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಬೀಗ ಹಾಕಿದ ಕೋಣೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುವುದು ಒಂದು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ಬಯಸಿದ್ದನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ, ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಆಯ್ಕೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ John Locke ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಅದು ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಲ್ಲ.

ಹಾಗಾದರೆ ನೀವು ಏನು ಯೋಚಿಸುತ್ತೀರಿ?

ಆ ಬೀಗ ಹಾಕಿದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರನೇ? ಮತ್ತು ನಮಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದು ಸಿಗುವುದು ಹಾಗೂ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೊಂದುವುದು — ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಯಾವುದಾದರೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆಯೇ? ಬಹುಶಃ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಾವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ ಇಚ್ಛೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವತಂತ್ರರು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದೆ?